Επίσης ο κόμπος στον λαιμό ή  ένα αίσθημα πνιγμού, ναυτία ή δυσφορία και πόνος στο στομάχι, είναι επίσης συμπτώματα εξίσου συχνά, όσο και τα αισθήματα ζάλης, αστάθειας ή λιποθυμίας, τα  ρίγη, ή τα ξαφνικά αισθήματα ζέστης.


Παρά το γεγονός ότι τα συμπτώματα αυτά, εμφανίζονται σε υπερβολικά μεγάλο αριθμό ανθρώπων, νιώθουν, και δεν μπορούμε να τους αδικήσουμε, ότι η περίπτωσή τους είναι μοναδική, και γυρνούν συχνά από γιατρό σε γιατρό, αναζητώντας βοήθεια για αρρώστιες για τις οποίες δεν μπορεί να βρεθεί «οργανική» βάση.
Αν και επανειλημμένα τους ανακοινώνεται ότι «δεν έχουν τίποτα οργανικά», οι άνθρωποι αυτοί παραμένουν πεπεισμένοι ότι τα σωματικά τους συμπτώματα και ο πόνος είναι πραγματικά. Εκεί όμως, βρίσκεται και το λεπτό σημείο, το οποίο κάθε κλινικός ψυχολόγος θα πρέπει να γνωρίζει, διατηρώντας στενή συνεργασία με διάφορες ειδικότητες ιατρών. Γιατί οι άνθρωποι αυτοί, ουσιαστικά έχουν δίκιο.

ΤΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΤΟΥΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΑ, ΤΟΣΟ, ΣΑΝ ΝΑ ΕΙΧΑΝ ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΕΣ ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ.
Αφού όμως οι άνθρωποι αυτοί δεν είναι ασθενείς, ούτε όμως και «κατά φαντασία» ασθενείς, αφού πραγματικά πονούν και παρουσιάζουν ή νιώθουν διάφορα άλλα σωματικά συμπτώματα, τι εξήγηση δίνουμε σε αυτά τα συμπτώματα?
Αρχικά, αν και δεν είναι εύκολο να γίνει άμεσα παραδεκτό από τον άνθρωπο που ταλαιπωρείται από μία τέτοια κατάσταση, εξηγούμε ότι ΣΩΜΑΤΙΚΑ ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΜΦΑΝΙΣΘΟΥΝ ΚΑΙ ΧΩΡΙΣ «ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΒΛΑΒΗ».

Είναι λογικό ότι για έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζει ιατρική, και ο οποίος βιώνει κάτι πολύ ρεαλιστικό, η εξήγηση αυτή να μην  μπορεί να γίνει μεμιάς αποδεκτή.
Ο κλινικός ψυχολόγος 
Α) είναι καλό να εξηγεί σταδιακά  στο άτομο, με απλούς ιατρικούς όρους, πως ο νους, μέσω του νευρικού συστήματος, μπορεί λόγω άγχους για παράδειγμα, να «δημιουργήσει» αισθήματα πόνου , τα οποία το άτομο, τα νιώθει ως πραγματικά, χωρίς όμως να υπάρχει καμία οργανική βλάβη.  Πως για παράδειγμα,  ο ανθρώπινος εγκέφαλος, έχει τη δυνατότητα, μέσω των νεύρων με τα οποία «επικοινωνεί» με τα όργανα του σώματος μας (μέσω του νωτιαίου μυελού και του λεγόμενου «συμπαθητικού συστήματος νεύρων), να «προκαλέσει» ένα σφίξιμο ή πόνο στο στομάχι ή αμέτρητα διάφορα άλλα σωματικά συμπτώματα.Σε αυτό το σημείο φαίνεται πόσο απαραίτητη είναι η γνώση ιατρικής και η καλή συνεργασία του ειδικού ψυχικής υγείας με τους γιατρούς διαφόρων ειδικοτήτων, οι οποίοι αφότου αποκλείσουν με ιατρικές εξετάσεις την πιθανή «οργανική» αιτιολογία των συμπτωμάτων του ατόμου, πρέπει να το βοηθήσουν να βγει, από τον κυκεώνα των συνεχών ιατρικών εξετάσεων.  Καθώς το άτομο βιώνει συχνά ιδιαίτερα επώδυνους σωματικούς πόνους,  είναι απόλυτα φυσιολογικό ότι αναπτύσσει έναν φόβο ότι πάσχει από κάποια ασθένεια, την οποία οι ιατρικές εξετάσεις ή οι γιατροί τους οποίους επισκέπτεται, δεν μπορούν να την διαγνώσουν. Ο φόβος αυτός συχνά εξελίσσεται σε φόβο του ατόμου ότι μπορεί να πεθαίνει και απλά οι γιατροί κάνουν λάθος, λέγοντας του ότι δεν έχει «τίποτα». 
Οι αμέτρητες ιατρικές εξετάσεις, στις οποίες μπορεί να «ενδίδουν» οι γιατροί, με την σκέψη ότι μπορεί τελικά το άτομο να πειστεί ότι δεν πάσχει από κάτι «οργανικό», ουσιαστικά, «ρίχνουν περισσότερο λάδι στην φωτιά», χωρίς βεβαίως να υπάρχει τέτοια πρόθεση, μια και ο άνθρωπος συνεχίζει να «αναζητά» μια «οργανική» αιτιολογία των συμπτωμάτων.
Σε αυτό το σημείο φαίνεται πόσο σημαντικό είναι να εξηγήσει ένας γιατρός στο άτομο, ότι παρ ότι τα τόσο επώδυνα σωματικά του συμπτώματα, δεν έχουν «οργανική» βάση, αυτό δεν σημαίνει καθόλου ότι το άτομο «τρελαίνεται», αλλά ότι πρόκειται για μια «ικανότητα» του ανθρώπινου νου, να «μετατρέπει» και να «εκφράζει»το άγχος ή την στενοχώρια από διάφορα γεγονότα και σκέψεις του ατόμου, σε σωματικά συμπτώματα. Πρόκειται μάλιστα για μια διαδικασία που συμβαίνει στους περισσότερους ανθρώπους, αρκεί να σκεφτούμε πόσες φορές νιώσαμε πονοκέφαλο, επειδή είχαμε αγχωθεί για κάτι. Αυτό που ποικίλλει μεταξύ των ανθρώπων, είναι κυρίως το είδος, η ένταση και η συχνότητα των σωματικών συμπτωμάτων.
Β) Ο ειδικός ψυχικής υγείας , έχοντας εξηγήσει στο άτομο πως ο νους μας μπορεί και «εκφράζεται» μέσω σωματικών συμπτωμάτων, «υποδεικνύει», σε συνεργασία με τον άνθρωπο που έχει μπροστά του, την πολλές φορές μη ορατή «πραγματική» πηγή αυτών, όπως για παράδειγμα,  διάφορα στρεσογόνα γεγονότα στα οποία ο νους μας «αντιδρά» κατ αυτόν τον τρόπο.

Καλό θα ήταν λοιπών όταν παρατηρήσουμε τέτοια συμπτώματα να μην τρέχουμε ξανά κ ξανά για εξετάσεις αλλά να απευθυνθούμε στον ειδικό ψυχολόγο που θα μπορέσει με την σωστή καθοδήγηση να βοηθήσει στην αντιμετώπιση κ επίλυσή τους.
​

​
Το άγχος ή η ανησυχία, που αποτελούν νοητικές καταστάσεις, δημιουργούν σπασμό στους μυς του κρανίου, που τον νιώθουμε σαν πονοκέφαλο. Πολλές κοινές σωματικές αντιδράσεις είναι ψυχοσωματικές. Για παράδειγμα, το κλάμα: Η στενοχώρια (ένα συναίσθημα) δημιουργεί δάκρυα (μια σωματική αντίδραση). Ή ο φόβος (ένα συναίσθημα) προκαλεί ταχυπαλμία (μια σωματική αντίδραση). Τέτοιες αντιδράσεις παρουσιάζονται συχνά σε όλους μας, ανεξάρτητα από ηλικία. Δεν υπάρχει λοιπόν τίποτα που να μας κάνει να ντρεπόμαστε ή να μας εκπλήσσει όταν κάποια από τις σωματικές μας αντιδράσεις χαρακτηρίζεται ψυχοσωματική.

Τι σημαίνουν;Πολλοί πόνοι και άλλα σωματικά συμπτώματα ξέρουμε ότι ξεκινούν από την κατάσταση του νου μας, ασκώντας ισχυρή επίδραση στο σώμα μας, π.χ. πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι, πόνοι των άκρων, εμετός, διάρροια, φαγούρα, πυρετός, κούραση και απώλεια της όρεξης. Βέβαια, τέτοια συμπτώματα μπορεί να οφείλονται και σε συγκεκριμένες σωματικές ασθένειες, μα ο κανόνας είναι το αντίθετο. Οι στομαχόπονοι λ.χ., εννέα φορές στις δέκα οφείλονται σε ένταση. Υπάρχουν ακόμα πολλές αρρώστιες που ενώ στην αρχή προκαλούνται από φυσικά αίτια μπορούν να χειροτερέψουν με την ένταση ή τη στενοχώρια, όπως ο διαβήτης, το άσθμα ή το έκζεμα. Μερικές αρρώστιες στα παιδιά προκαλούνται από καθαρά ψυχολογικούς παράγοντες, π.χ. η ημικρανία, τα έλκη και η υπέρταση.
Είναι όλα στο μυαλό;Όταν αναφερόμαστε σε ψυχοσωματικές αντιδράσεις, έχει σημασία να ξεκαθαρίσουμε ορισμένα σημεία:

1. Κανένα ψυχοσωματικό πρόβλημα δεν είναι φανταστικό, ούτε το δημιουργεί ο ασθενής επίτηδες. Όλα είναι πραγματικά προβλήματα και «όχι μόνο της φαντασίας».
2. Το γεγονός ότι ένα παιδί παρουσιάζει κάποια ψυχοσωματική διαταραχή, δε σημαίνει πως είναι συναισθηματικά διαταραγμένο ή ψυχολογικά απροσάρμοστο. Θυμηθείτε πως είναι φυσιολογικό να εμφανίζονται στους ανθρώπους οργανικά συμπτώματα από ψυχολογικά αίτια. Δεν μπορεί να υπάρχουν πολλοί που να μην έχουν νιώσει πονοκεφάλους έντασης, ταχυπαλμίες ή κενό στο στομάχι όταν είναι εκνευρισμένοι ή και μια συχνότερη ανάγκη να πάνε στην τουαλέτα. Έχει γίνει δεκτό, πως τα παιδιά με ψυχοσωματικά συμπτώματα συχνά φαίνεται να είναι εκείνα με το σταθερότερο χαρακτήρα, την καλύτερη συμπεριφορά και τη μεγαλύτερη ευσυνειδησία, πράγμα που μας οδηγεί στο τρίτο σημείο.

Γιατί και πώς παρουσιάζονται; Γιατί παιδιά που μοιάζουν τόσο ευπροσάρμοστα αντιδρούν μ' αυτό τον τρόπο; Γιατί αντιδρά ο οποιοσδήποτε με αυτό τον τρόπο; Η απάντηση, δυστυχώς, είναι περίπλοκη. Η ζωή αποτελείται από μια πλατιά και συνεχή ποικιλία εμπειριών, άλλες συναρπαστικές, χαρούμενες ή ευχάριστες και άλλες βαρετές, εκνευριστικές, λυπητερές ή ανησυχητικές. Σ' όλη τη διάρκεια της ζωής λοιπόν, εσείς και το παιδί σας υποβάλλεστε σε συνεχείς συναισθηματικές διεγέρσεις, κάποτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. Το μέρος του εγκεφάλου που αναφέρεται στο συναίσθημα, ο υποθάλαμος, βρίσκεται ακριβώς δίπλα σ' ένα μικρό αδένα, την υπόφυση που, παρά το μέγεθος του, παίζει ζωτικό ρόλο στον έλεγχο πολλών λειτουργιών του σώματος. Υπάρχουν πολλές νευρικές δίοδοι ανάμεσα στον υποθάλαμο και την υπόφυση (βλέπε διάγραμμα στη σελ. 95). Καταλαβαίνετε λοιπόν, ακόμα και χωρίς να έχετε πολλές γνώσεις της ανθρώπινης ανατομίας και φυσιολογίας, πόσο εύκολο είναι η συναισθηματική διέγερση να προκαλέσει σωματικά συμπτώματα ή και οργανικές διαταραχές.​Ένας στομαχόπονος έντασης αποτελεί παράδειγμα ψυχοσωματικής αντίδρασης.
Η ανυσηχία και το άγχος για το σχολικό ξεκίνημα π.χ., μπορεί να προκαλέσουν σπασμούς στην κοιλιακή χώρα.
ΕυαισθησίαΕπειδή η συγκινησιακή διέγερση μπορεί τόσο εύκολα να οδηγήσει σε σωματικά συμπτώματα, καταλαβαίνει κανείς γιατί το παιδί του μπορεί να υποφέρει από κάποια ψυχοσωματική διαταραχή. Ίσως γεννήθηκε με την τάση για τέτοιες αντιδράσεις. Για παράδειγμα, το έκζεμα οφείλεται στο ότι το παιδί γεννήθηκε με δέρμα ευαίσθητο (αλλεργικό) σε διάφορες ουσίες. Σε στιγμές συγκίνησης, το δέρμα γίνεται ακόμα πιο ευαίσθητο.
Καταπιεσμένα συναισθήματαΠολλά παιδιά, χωρίς να έχουν κάποια αδυναμία σε μια συγκεκριμένη διαταραχή, παρουσιάζουν ψυχοσωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους, στομαχόπονους και εμετούς. Οι γιατροί ξέρουν από πείρα ότι πολλά από τα παιδιά αυτά έχουν μειωμένη την ικανότητα να εκφράζουν τα συναισθήματα τους, σε σύγκριση με άλλα παιδιά. Για παράδειγμα, σπάνια κλαίνε ή θυμώνουν ή εκφράζουν λύπη κι αντί γι' αυτό, εμφανίζουν σωματικά συμπτώματα. Βέβαια, τα πράγματα δεν είναι πάντα τόσο απλά, γιατί πολλά παιδιά εμφανίζουν τα συμπτώματα, παρόλο που εκφράζουν τα συναισθήματα τους. Είναι ωστόσο εκπληκτικό, πόσο συχνά, παιδιά με ψυχοσωματικά προβλήματα έχουν την τάση να κρύβουν τα συναισθήματα τους (όπως κάνουν και οι γονείς τους) και χαρακτηρίζονται αυτοκυριαρχημένα, ήσυχα, σταθερά, καλοαναθρεμμένα κ.ο.κ. Αξίζει να σημειωθεί πως, σύμφωνα με ειδικές έρευνες, φαίνεται ότι τα εγκληματικά παιδιά έχουν την τάση να μην υποφέρουν από ψυχοσωματικές διαταραχές. Το γεγονός πιθανό να οφείλεται στο ότι τα παιδιά αυτά, εκφράζοντας το συναίσθημα τους ανοιχτά με την κακή συμπεριφορά, προστατεύουν τον εαυτό τους από πολλές οργανικές ασθένειες! Για να τονίσουμε μερικά από αυτά τα σημεία, ίσως βοηθήσει να δώσουμε ορισμένα παραδείγματα.
Τι να κάνετε αν το παιδί σας έχει ψυχοσωματικό πρόβλημαΗ απάντηοη εξαρτά ιαι από διάφορους παράγοντες, όπως λ.χ. πόσο σοβαρό είναι το πρόβλημα και πόσο συχνά εμφανίζεται. Πρώτα θα αναφέρουμε τι πρέπει να κάνετε όταν το παιδί σας παρουσιάζει ψυχοσωματικά συμπτώματα κατά αραιά διαστήματα, όπως πονοκεφάλους, στομαχόπονους, πόνους στα άκρα, εμετούς ή ιλίγγους. Εφόσον ο γιατρός σάς έχει διαβεβαιώσει πως δεν αποτελούν συμπτώματα κάποιας οργανικής διαταραχής, θα πρέπει να παρατηρήσετε αν εμφανίζονται σύμφωνα με κάποιο προκαθορισμένο σχέδιο. Η επόμενη φάση είναι να προσπαθήσετε να κάνετε τα απαραίτητα βήματα για να διορθώσετε την κατάσταση. Υποθέστε, για παράδειγμα, πως το παιδί σας συναντάει ιδιαίτερες δυσκολίες με ένα σχολικό μάθημα ή με κάποιον συγκεκριμένο δάσκαλο. Θα πρέπει να κουβεντιάσετε το πρόβλημα του με τον δάσκαλο αυτόν και μαζί ν' αποφασίσετε τι μπορεί να γίνει. Από την άλλη, αν αυτό που δημιουργεί το πρόβλημα (η αρρώστια ενός γονιού π.χ.) δεν μπορεί ν' αποφευχθεί, τότε το παιδί σας πρέπει να βοηθηθεί, ώστε να εκφράσει τις φυσιολογικές του αντιδράσεις με λόγια ή αν είναι πολύ μικρό, με το παιχνίδι. Πάντα θα πρέπει να υιοθετείτε μια στάση συμπάθειας και κατανόησης, που θα βοηθήσει το παιδί σας να νιώσει αρκετή σιγουριά για να κουβεντιάσει τα προβλήματα του. Η έμφαση θα πρέπει να είναι μακριά από τα συμπτώματα και περισσότερο στις δυσκολίες που τα προκάλεσαν. Θυμηθείτε ακόμα, πως τα προβλήματα συνήθως δεν εξαφανίζονται με μια συζήτηση. Η διαδικασία γίνεται σταδιακά.

​Η Mahler και οι συνεργάτες της, μέσα από τις δομημένες έρευνές τους με βρέφη, κατέληξαν σε μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα συμπεράσματα των οποίων η ψυχαναλυτική αξία είναι σήμερα αδιαμφισβήτητη. Πέρα όμως από αυτό, το μεγαλύτερο ανδιαφέρον προκύπτει από το γεγονός ότι η θεωρία των τεσσάρων φάσεων ψυχολογικής ανάπτυξης της Mahler δίνει την δυνατότητα στους θεραπευτές και στους ερευνητές της ανθρώπινης ανάπτυξης να την διευρύνουν και να την συνδυάσουν με διάφορα άλλα συμπεράσματα και προβληματισμούς, όπως για παράδειγμα με τις θεωρίες των: John Bowlby ο οποίος ασχολήθηκε με το τρίπτυχο: προσκόλληση-αποχωρισμός-απώλεια, με την θεωρία της Melanie Klein για την σχιζοπαρανοειδή και καταθλιπτική θέση, και με την θεωρία του Donald. Winnicot για τα μεταβατικά φαινόμενα.
Η δουλειά της Mahler επικεντρώνεται και ουσιαστικά συνοψίζεται στην θεωρία η οποία πρεσβεύει ότι το βρέφος αναπτύσσεται μέσα από μία διαδικασία η οποία ξεκινάει από την συμβίωση και φτάνει στην ατομικοποίηση (εξατομίκευση) δηλαδή ουσιαστικά φτάνει σιγά σιγά στην έννοια του εαυτού. Η διαδικασία αυτή (συμβίωση-ατομικοποίηση) περνάει από τέσσαρα βασικά στάδια. Το πρώτο στάδιο λέγεται differentiation and the development of the body image (διαφοροποίηση και ανάπτυξη της σωματικής εικόνας) , το δεύτερο στάδιο είναι το practicing  μέσα στο οποίο το βρέφος δείχνει και αναπτύσσει την ικανοτητά του να απομακρύνεται από την μητέρα, να μπουσουλάει να σκαρφαλώνει, κτλ. Αρχίζει σιγά σιγά δηλαδή να αναπτύσσει την αίσθηση του διαχωρισμού από την μητέρα και την συνειδητοποίηση ενός ειδικού δεσμού μαζί της. Το τρίτο στάδιο – rapprochement- είναι το στάδιο όπου η συνειδητοποίηση του σωματικού διαχωρισμού και της συναισθηματικής ζωής γίνεται περισσότερο αισθητη στο βρέφος. Εδώ μπορεί να παρατηρηθεί και εντονότερα το άγχος αποχωρισμού. Το τέταρτο στάδιο είναι το στάδιο της σταθεροποίησης της ατομικότητας και η απαρχή της συναισθηματικής μονιμότητας του αντικειμένου (Consolidation and the beginnings of emotional object constancy).
Πριν της έναρξη της διαδικασίας συμβίωση-εξατομίκευση, προηγούνται 2 στάδια. Το αυτιστικό στάδιο και το συμβιωτικό στάδιο. Αφού το βρέφος περάσει  φυσιολογικά μέσα από αυτά τα 2 αρχικά στάδια, προχωράει στην διαδικασία συμβίωση-εξατομίκευση.    Είναι αλήθεια ότι η θεωρητική και κλινική δουλειά της Mahler και των συνεργατών της είναι καλά δομημένη, βαθιά, αναλυτική, και περιέχει πάρα πολλά στοιχεία για την κάθε φάση-στάδιο. Εδώ αναφέραμε επιγραμματικά και πολύ περιληπτικά τα θεμελιώδη στοιχεία της θεωρίας. Επίσης είναι λογικό να υπογραμμίουμε ότι η θεωρία της Mahler γίνεται κατανοητή μέσα από διάφορες κατευθύνσεις, μία εκ των οποίων είναι ο αποχωρισμός. Ο συγγραφέας του παρόντος άρθρου συνιστά ανεπιφύλακτα στον ενδιαφερόμενο μελετητή της θεωρίας, την παράλληλη μελέτη με την θεωρία του John Bowlby μιας και οι δύο θεωρίες αλληλοσυμπληρώνονται.
Η θεωρία της Mahler (αλλά και των προαναφερθέντων θεωριών), αποτελούν μέρος της κατανόησης της γενικότερης θεωρίας των αντικειμενοτρόπων σχέσεων. Στο Εργαστήρι Ψυχοκοινωνικών Μελετών και εκτός των άλλων, ενδιαφερόμαστε και προς αυτή την κατεύθυνση και θεωρούμε ότι η εκπαιδευτική διαδικασία στις ψυχομετρικές μεθόδους, στην ψυχοδιαγνωστική και στην συμβουλευτική συμπεριλαμβάνει τις παραπάνω θεωρίες (αναλόγως της εκάστοτε θεματολογίας) καθώς αυτές σχετίζονται με την βιωματική ανάπτυξη των σχέσεων εν γένει. Άλλωστε αυτός είναι πάντα ο ουσιαστικός σκοπός: η ανάπτυξη σχέσεων μέσα από τις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να επαναδομήσει τα ελλείματά του όσο μπορεί, να δουλέψει με τις καθηλώσεις του, να αναπτύξει νέους δρόμους επαναπροσέγγισης των ανθρώπων, να εφοδιάσει τον εαυτό του με νέες εμπειρίες όσον αφορά στο εγώ-εσύ, και να διαλευκάνει πολλές φορές ένα ψευδοδίλημμα. Ποιό είναι αυτό; Ότι άλλο πράγμα είναι η φυσιολογική απόσυρση και άλλο πράγμα η κατάθλιψη και τα συνακόλουθά της. Ίσως αυτό τείνει να γίνει και ένα χαρακτηριστικό της εποχής μας καθώς η μοναξιά εκτός από την δυσκολία που εμπεριέχει, πολλές φορές μπορεί να μπερδέψει τον ψυχισμό σε διάφορα επίπεδα.
Κλείνοντας, θα λέγαμε ότι η ανάπτυξη του ανθρώπου από την στιγμή της γέννησής του και μέχρι τα πρώτα πέντε χρόνια ζωής, αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της οργάνωσης της προσωπικότητάς του. Αυτό μπορεί κάποιες φορές να ακούγεται κάπως δύσκολα στα αυτιά μας, αφού  μπορεί να φαντάζει μοιραίο και καθοριστικό για την ανάπτυξη του ανθρώπου. Παρ’όλαυτά ο άνθρωπος πάντοτε πάλεψε και παλεύει με τον εαυτό του είτε για να τον βρεί είτε για να διαχειριστεί κρίσεις είτε για να εξελίξει διάφορες λανθάνουσες πτυχές από τον εαυτό του. Το πρώτο βήμα κατά τον συγγραφέα, για έναν άνθρωπο ο οποίος προβληματίζεται σε οποιοδήποτε επίπεδο με τον ευατό του και θέλει να κάνει κάτι γι’αυτό, είναι η ψυχοθεραπεία. Η εμπλοκή και δέσμευσή του δηλαδή σε μία σχέση η οποία μέσα σε ασφαλείς συνθήκες μπορεί να τον ενθαρρύνει να προχωρήσει στην μοναδική του ευκαιρία να ζήσει και να απολαύσει.

Είναι επιθυμητό να έχουμε ξεχωριστά επιπλωμένο δωμάτιο για play therapy room, αλλά δεν είναι οπωσδήποτε απαραίτητο. Μερικές από τις θεραπευτικές συνεδρίες που περιγράφονται στο βιβλίο πραγματοποιήθηκαν σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο , μερικές σε μια γωνία της σχολικής τάξης, και μερικές σε νηπιαγωγεία. Η θεραπεύτρια έφερνε τα υλικά και τα παιχνίδια σε βαλίτσα για κάθε συνάντηση.  Το αναφέρουμε γιατί δείχνει τις μεγάλες  δυνατότητες να εφαρμόζονται οι τεχνικές της play therapy με πολύ μικρό κόστος επένδυσης και σε πολλά μέρη. 
Αν υπάρχουν χρήματα και χορός για να διαμορφωθεί ειδικό δωμάτιο προτείνουμε τα εξής. Το δωμάτιο θα πρέπει να έχει ηχομόνωση αν είναι δυνατόν. Καλά είναι να υπάρχει νεροχύτης με τρεχούμενο ζεστό και κρύο νερό.  Τα παράθυρα πρέπει να είναι προστατευμένα με σχάρες η με παραβάν. Οι τοίχοι και το πάτωμα  πρέπει να προστατεύονται από υλικό που επιτρέπει να καθαρίζονται εύκολα και να αντέχει  πυλό ,βαφές ,νερό και χτυπήματα με ξύλινο σφυρί. Ακόμα καλυτέρα είναι αν το δωμάτιο είναι εξοπλισμένο με σύστημα για ηχογράφηση  και οθόνη μιας όψεως ώστε να γίνονται παρατηρήσεις χωρίς το παιδί να  το αντιλαμβάνεται ,όμως αυτός ο εξοπλισμός θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο για έρευνες και σαν βοήθεια στους φοιτητές θεραπευτές. Η συγγραφέας δεν υποστηρίζει οι γονείς να παρατηρούν  τη θεραπευτική επαφή η να ακούνε τη ηχογράφηση της συνεδρίας.
Υλικά και παιχνίδια που έχουν χρησιμοποιηθεί με διαφορετική αποτελεσματικότητα συμπεριλαμβάνουν – μπουκάλια μπιμπερό ,οικογένεια κούκλες ,κουκλόσπιτο με έπιπλα, παιχνίδια στρατιώτες και στρατιωτικός εξοπλισμός , παιχνίδια ζώα , παιχνίδια έπιπλα και κουζινικά - τραπέζι ,καρέκλες ,κρεβατάκι μωρού ,κρεβάτι κούκλας, εστία μαγειρέματος ,μεταλλικά πιάτα ,τηγάνια , κουταλιά , ρούχα για τις κούκλες , μπουγαδόσχοινο ,μανταλάκια , και καλάθι για τα ρούχα. μωρό κούκλα , μεγάλη πάνινη κούκλα , μαριονέτες ,κουκλοθέατρο ,λαδομπογιές ,πυλός , δακτυλομπογιές ,άμμος , νερό , παιχνίδια όπλα ,ξύλινο σφυρί ,χάρτινες κούκλες ,μικρά αυτοκινητάκια ,αεροπλάνα ,τραπέζι ,καβαλέτο, τραπέζι με λουστραρισμένη επιφάνεια, λεκάνη, μικρή σκούπα με σκουπόξυλο ,σφουγγαρίστρα , πανιά ,χαρτί κουζίνας , χαρτί για δακτυλομπογιές ,παλιές εφημερίδες , χαρτί για χειροτεχνίες, εικόνες/φωτογραφίες/ από ανθρώπους , σπίτια ,ζώα ,και αλλά αντικείμενα  και άδεια καλάθια για θρυμμάτισμα, παιχνίδια με πιόνια/πουλιά/ έχουν χρησιμοποιηθεί  με κάποια επιτυχία ,αλλά δεν είναι ο καλύτερος τρόπος έκφρασης. Όπως και τα μηχανικά παιχνίδια  δεν συνιστούνται ,γιατί εμποδίζουν την δημιουργικότητα .
Αν δεν είναι δυνατόν να εξασφαλιστούν όλα τα προτεινόμενα υλικά , μπορεί να γίνει μια αρχή με μια οικογένεια κούκλες και μερικά έπιπλα  στο σωστό μέγεθος συν κρεβάτια , τραπέζια ,και καρέκλες , μπουκάλια μπιμπερό , πυλός ,κουτιά με μπογιές ,χαρτί ζωγραφικής ,λαδομπογιές , παιχνίδι όπλο ,παιχνίδια στρατιώτες ,παιχνίδι αυτοκίνητο , μαριονέτες , πάνινη κούκλα μωρό, και  τηλέφωνο. Αυτά τα υλικά μπορεί να συσκευάζονται και ο θεραπευτής να τα κουβαλά μαζί του. 
Όλα τα παιχνίδια θα πρέπει να είναι απλά σαν κατασκευή  και εύκολα στη χρυσή ώστε το παιδί να μην απογοητεύεται  που δεν μπορεί να τα χειριστεί. Επιπλέον πρέπει να έχουν ανθεκτική κατασκευή για να αντέχουν επίπονο χειρισμό . Το κουκλόσπιτο πρέπει να είναι φτιαγμένο από ελαφρύ ξύλο , και να έχει αποσπώμενα  κομμάτια και να είναι επιπλωμένο με γερά ξύλινα έπιπλα που να παραμένουν  σχετικά  ανέπαφα ακόμα και αν πετάγονται , να αντέχουν ακόμα αν το παιδί ανέβει  επάνω τους. Οι οικογένεια κούκλες πρέπει να είναι το ίδιο ανθεκτική  και να υπάρχουν με αποσπώμενα ρούχα . Πολύ καλή οικογένεια κούκλες μπορεί να φτιαχτεί από σύρμα , τυλίγοντας το σύρμα με  βαμβάκι και ασφαλίζοντας το με κολλητική ταινία  για να τους δώσουμε σώμα .Τα κεφάλια μπορεί να είναι μπάλες από ύφασμα. Πρέπει να υπάρχει μητέρα , πατέρας ,αδελφός ,αδελφή ,,μωρό  και πάππους και γιαγιά για να έχει στη διάθεσή του το παιδί όλα τα σύμβολα της οικογένειας. Οι μαριονέτες γάντια  μπορεί επίσης να είναι φτιαγμένα από ύφασμα και να έχουν κεφάλια από συμπιεσμένο βαμβάκι  και μαλλιά από κλώστες. Και οι μαριονέτες πρέπει να συμπεριλαμβάνουν όλους τους οικογενειακούς ρόλους,
Ένα μεγάλο κουτί με άμμο είναι ιδανικό για να στηθεί το κουκλόσπιτο , οι στρατιώτες ,τα ζώα ,τα αυτοκίνητα και τα αεροπλάνα. Επιπλέον η άμμος είναι εξαιρετικό μέσο αν το παιδί έχει διάθεση να παίξει επιθετικά. Μπορεί να την πετάξει με σχετική ασφάλεια. Οι κούκλες και αλλά πράγματα μπορεί να θάφτουν μέσα . Μπορεί να είναι ‘’χιόνι ‘’νερό’’ ‘’έδαφος για ταφή ‘’  η ‘’βόμβες’’ . Μπορεί να ικανοποιήσει και την πιο ευέλικτη φαντασία. Αν  το κουτί με την άμμο είναι τοποθετημένο στο πάτωμα  είναι πιο εύκολα προσεγγίσιμο από παιδιά με διαφορετικό ύψος από ότι είναι το τραπέζι με την άμμο.
Αν το δωμάτιο είναι αρκετά μεγάλο  είναι καλό να υπάρχει  «σκηνή» σε μια άκρη με ύψος 8 ίντσες. Θα πρέπει να είναι επιπλωμένη με παιδικά έπιπλα –παιχνίδια ,που επίσης να είναι ευπροσάρμοστα για να υπάρχει το πλεονέκτημα τα παιδιά να έχουν και σπίτι και σκηνή που να διαδραματίζονται διάφορα. Το ελαφρύ υπερύψωμα δεν είναι απαραίτητο ,αλλά επηρεάζει  το στήσιμο  του σπιτιού ,επίσης φαίνεται ότι εμπνέει τη δραματοποίηση.
Οι δυνατότητες του ψυχοδράματος φαίνεται να αξίζουν περισσότερης μελέτης ως μέσο θεραπείας. 
Τα υλικά και τα παιχνίδια  θα πρέπει να βρίσκονται πάνω σε ράφια στα οποία τα παιδιά να έχουν εύκολη πρόσβαση. Η συγγραφέας πιστεύει ότι  καλυτέρα αποτελέσματα πετυχαίνονται όταν όλα τα παιχνίδια  και υλικά είναι ορατά στο παιδί  και το παιδί διαλέγει μόνο του το μέσο έκφρασης από ότι όταν ο θεραπευτής  βάζει συγκριμένα παιχνίδια στο τραπέζι πριν από το παιδί  και μετά κάθεται στην άκρη περιμένοντας το παιδί να εκφραστεί. Ωστόσο , μερικοί θεραπευτές προτιμούν να χρησιμοποιούν λιγότερο υλικό και έχουν παρατηρήσει  ενδιαφέροντα αποτελέσματα με υλικό που αυτοί έχουν διαλέξει για το παιδί.
Ο θεραπευτής είναι υπεύθυνος  να ελέγχει συνεχώς  το υλικό και απομακρύνει τα σπασμένα παιχνίδια , όπως και να φροντίσει το play room να είναι ταχτοποιημένο. Αν το play room χρησιμοποιείται  από περισσότερους θεραπευτές ο καθένας τους έχει την ευθύνη να αφήνει το χώρο ταχτοποιημένο ώστε το παιχνίδι του ενός να μην επηρεάζει τον άλλο που θα επακολουθήσει. Για παράδειγμα αν το κουτί με την άμμο έχει χρησιμοποιηθεί ,δεν πρέπει ποτέ να μείνει  έτσι για τον επόμενο θεραπευόμενο. Τα χρώματα και ο πυλός πρέπει να είναι καθαρά . Η μπογιές πρέπει να είναι φρέσκες. Τα μπουκάλια μπιμπερό πρέπει να αποστειρώνονται. Όλες οι ζωγραφιές και εργασίες με πυλό πρέπει να απομακρύνονται  όταν τελειώνει κάθε θεραπευτική επαφή, ώστε στο δωμάτιο να μην υπάρχει «ξένος  αέρας».
Επειδή κάποια υλικά μπορούν να λερώσουν ,είναι καλά το παιδί να φοράει κάτι για να προστατεύονται τα ρούχα του, μπορεί να παρέχεται η από τον θεραπευτή η από το γονιό. Το παιδί πρέπει να νιώθει ελεύθερο να χρησιμοποίει όλα τα υλικά με όποιο τρόπο επιθυμεί , με μερικούς περιορισμούς που διαπραγματεύονται από την αρχή , χωρίς να το περιορίζει ο φόβος ότι θα λερώσει τα ρούχα του.

Θέλοντας να μιλήσω για το παιχνίδι και την θεραπεία μέσω του παιχνιδιού, δε βλέπω άλλο τρόπο απ’ το να αναφέρω όσους ασχολήθηκαν και έβαλαν το λιθαράκι τους στην κατανόηση αυτής της δραστηριότητας που λέγεται παιχνίδι και κυρίως βέβαια στη θεραπευτική διάσταση του.

Ας ξεκινήσουμε  απ την αρχή. Στοιχεία της θεωρίας αλλά και της πρακτικής εφαρμογής της θεραπείας με παιδιά μέσω του παιχνιδιού βρίσκουμε ήδη στον ίδιο το Φρόυντ. Θα έχετε ίσως ακούσει για τον «μικρό Φραντς», την ιστορία της φοβίας ενός 5χρονου αγοριού για τα άλογα, την οποία θεράπευσε ο Φρόυντ, εφαρμόζοντας κανονικά την μέθοδο της ψυχανάλυσης στο παιδί και παροτρύνοντας τους γονείς σε ορισμένες συμπεριφορές. Δεν χρησιμοποίησε μεν το παιχνίδι στην θεραπεία που έκανε, για πρώτη φορά όμως αναφέρθηκε στην συμβολική υπόσταση του παιχνιδιού, στο ότι το παιδί «έπαιζε» το αντικείμενο της φοβίας του, δηλαδή κλωτσούσε και δάγκωνε σαν αγριεμένο άλογο, ακριβώς επειδή φοβόταν τα άλογα.

Δεν είναι αυτός ο σκοπός σήμερα αλλά δεν έχω κι εγώ αρκετή γνώση της αναλυτικής θεωρίας για να αναπτύξω εδώ την άποψη της για την ψυχανάλυση των παιδιών και το  παιχνίδι ειδικότερα, ας κρατήσουμε όμως τα εξής βασικά, που :

1.    Το παιχνίδι σαν ανθρώπινη δραστηριότητα τοποθετήθηκε από τον Φρόυντ και τους συνεχιστές του στην ίδια κατηγορία ψυχικών φαινομένων όπως τα όνειρα, οι ονειροπολήσεις και οι φαντασιώσεις. Ο άνθρωπος δεν ονειρεύεται έτσι χωρίς λόγο και κατά τύχη αλλά σε σχέση με την εκάστοτε επίκαιρη κατάσταση ζωής στην οποία βρίσκεται ή σε σχέση  με εντάσεις και συγκρούσεις που μέσα στα όνειρα επαναλαμβάνονται, μεταβάλλονται και υφίστανται επεξεργασία. ¨Ετσι και τα υπόλοιπα επιτεύγματα της φαντασίας, (φαντασιώσεις, παιχνίδι, τέχνη) σχετίζονται με το συνειδητό ή ασύνειδο ψυχικό του κόσμο και συνεπώς είναι πύλες που οδηγούν κατευθείαν μέσα σ’ αυτόν. Η φαντασία βελτιώνει τα συμβάντα, τα συμπληρώνει και τα αναπλάθει όπως θέλει αυτή (ίσως παραδείγματα, λίγο πιο λιανά). Υποτάσσεται στις κρυφές επιθυμίες και σπρώχνει τα πράγματα πιο πέρα από την επώδυνη πραγματικότητα.
2.    Η αναλυτική θεωρία του παιχνιδιού αποτελεί μια συνέχεια ή αναθεώρηση της παλιάς θεωρίας της κάθαρσης. Η καθαρτική ιδιότητα του παιχνιδιού έγκειται στην δυνατότητα του ανθρώπου να αποφορτίζεται από εντάσεις που προκαλεί η καθημερινή ζωή παίζοντας (με τη στενή αλλά και με την ευρύτερη έννοια) και συγκεκριμένα επαναλαμβάνοντας . Η επανάληψη συμβάλλει στην κάθαρση, καθώς επιτρέπει να πάρουμε τον ενεργό ρόλο ξανά και ξανά σε μία κατάσταση που αναγκαστήκαμε να υποστούμε παθητικά. (πόσες φορές όταν μας συμβεί κάτι που μας αναστατώνει δεν το διηγούμαστε ξανά και ξανά σαν επαναλαμβάνοντας το να του αφαιρούμε την ένταση αλλά να σας θυμίσω και το γνωστό παιχνίδι των παιδιών «κουκου-τα» που τόσο εντυπωσίασε και ενέπνευσε τον Φρόυντ) .

Οι μαθητές του Φρόυντ και συγκεκριμένα η κόρη του Αννα και η Μέλανι Κλάιν ανέπτυξαν περαιτέρω την μάλλον αποσπασματική θεωρία του Φρόυντ για το παιχνίδι. Πρώτες αυτές, ταυτόχρονα σχεδόν, το χρησιμοποίησαν στην  παιδική ψυχανάλυση.
Η Άννα Φρόυντ χρησιμοποίησε το παιχνίδι περισσότερο σαν ένα καλό τρόπο για να προσεγγίσει το θεραπευόμενο παιδί, να αποκτήσει μια θετική σχέση μαζί του και να το προετοιμάσει για την κυρίως θεραπευτική διαδικασία που ήταν η ψυχανάλυση.
Αντίθετα η Κλάιν αναγνώρισε στο παιχνίδι του παιδιού τα ίδια υποσυνείδητα κίνητρα όπως στους ελεύθερους συνειρμούς του ενήλικα. Ίδρυσε λοιπόν μια μέθοδο που ονόμασε play analysis, στην οποία χρησιμοποιούσε και ερμήνευε την συμπεριφορά του παιδιού που παίζει, στη βάση των ίδιων ψυχοδυναμικών δομών. Πρώτη αυτή λοιπόν χρησιμοποίησε το παιχνίδι σαν κύριο θεραπευτικό μέσο και όχι σαν βοήθημα.

Παρατηρούμε όμως στην θεωρητική εξέλιξη της play therapy κάτι που δεν το βλέπουμε να γίνεται με τον ίδιο τρόπο στις θεωρίες των διαφόρων μεθόδων ψυχοθεραπείας ενηλίκων και αυτό είναι ότι υπάρχει πολύ μικρότερη απόσταση μεταξύ των διαφόρων σχολών. Αυτό ίσως να οφείλεται από τη μια στο ότι το παιχνίδι είναι από μόνο του ένα φαινόμενο που κατά ένα τρόπο ξεφεύγει από κάθε προσπάθεια ανάλυσης, και είναι σαν τέτοιο τόσο δυνατό, αυτόνομο και πηγαίο που οι θεωρίες και οι θεραπείες αναγκάζονται να προσαρμοστούν σ’ αυτό και να δεχτούν τους όρους του. Από την άλλη, το παιδί είναι με βεβαιότητα ένας «δύσκολος πελάτης» ακόμη και για έναν ψυχοθεραπευτή. Η Άννα Φρόυντ αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι τα παιδιά σπάνια και μόνο για λίγη ώρα αφήνονται στον ελεύθερο συνειρμό κι αυτό πάλι μόνο αν ο αναλυτής του το είχε κερδίσει σαν έμπιστος, φίλος, σύμμαχος.
Βασισμένη στις θεωρίες του Όττο Ρανκ λοιπόν, πατριώτη του Φρόυντ και ψυχαναλυτή επίσης αν και με μεγάλες διαφωνίες μαζί του, μπαίνουν τα θεμέλια μιας θεραπείας που πλησιάζει πολύ την μη κατευθυντική, προσωποκεντρική play therapy της Axline που θα δούμε πιο αναλυτικά παρακάτω. Οι βασικές μεταρρυθμίσεις είναι ότι:

α) Το κεντρικό σημείο της θεραπείας δεν είναι η επεξεργασία ενός ιστορικού, βιωμάτων δηλαδή και τραυμάτων του παρελθόντος αλλά τα συναισθήματα που επικοινωνούνται στο εδώ και τώρα μεταξύ του θεραπευτή και του παιδιού.
β) Η σχέση που δημιουργεί ο θεραπευτής με το παιδί είναι από μόνη της σαν τέτοια θεραπευτική.

Ένας άλλος σπουδαίος παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής, ο Ντόναλντ Γουίννικοττ καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση ανάμεσα σε όσους ασχολήθηκαν με το παιχνίδι του παιδιού και την ψυχοθεραπεία σε παιδιά. Έχει σημασία για μένα να αναφερθούμε στον Γουίννικοττ γιατί ήταν ο πρώτος, νομίζω, ο οποίος, αν και ψυχαναλυτής αντιλήφθηκε ότι το παιχνίδι δεν αποκτά θεραπευτική σημασία επειδή μπορεί να αναλυθεί και να ερμηνευτεί αλλά γιατί είναι από μόνο του μια δημιουργική διαδικασία κατά την οποία το παιδί ανακαλύπτει τον εαυτό του. Ο Γουίννικοττ ήταν αυτός που συνέλαβε την έννοια του μεταβατικού φαινομένου και αντικειμένου, του πρώτου αντικειμένου δηλαδή που είναι «έξω» από το παιδί αλλά πολύ κοντά στον εσωτερικό του κόσμο και με το οποίο αναπτύσσει το παιδί μια ιδιαίτερη συναισθηματική σχέση (π. χ. μια άκρη της κουβέρτας που χαιδεύει το παιδί καθώς πιπιλάει το δάχτυλο του, η πιπίλα του, ένα αρκουδάκι που κρατάει για να το πάρει ο ύπνος κλπ) . Η συνέχεια του μεταβατικού φαινομένου καθώς το παιδί μεγαλώνει είναι το παιχνίδι. Βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτό το μεταβατικό χώρο ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο του παιδιού και το εξωτερικό κόσμο. Είναι και μέσα και έξω ταυτόχρονα, ένα συγκλονιστικό φαινόμενο!
Έχοντας λοιπόν ο Γουίννικοττ μια τόσο βαθιά αντίληψη αυτού που είναι το παιχνίδι, τονίζει τα εξής:
« Θέλω εδώ να θυμίσω ότι το παιδικό παιχνίδι εμπεριέχει τα πάντα… μας βοηθάει να καταλάβουμε τη δουλειά μας αν ξέρουμε (οι ψυχοθεραπευτές) ότι η βάση αυτού που κάνουμε είναι το παιχνίδι του πελάτη μας, μια δημιουργική εμπειρία μέσα στο χώρο και το χρόνο που γι’ αυτόν είναι απολύτως πραγματική. Αυτό μας βοηθάει να καταλάβουμε πώς είναι δυνατό να γίνει ολοκληρωμένη ψυχοθεραπεία και χωρίς την ερμηνεία. Ένα καλό παράδειγμα είναι η δουλειά της Axline, στη Ν. Υόρκη. Εκτιμώ ιδιαίτερα την δουλειά της Axline γιατί ταιριάζει με αυτό που πιστεύω κι εγώ, ότι δηλαδή η αποφασιστική στιγμή είναι αυτή στην οποία το παιδί μένει εκστατικό, όχι η στιγμή που δίνω εγώ μια πετυχημένη ερμηνεία. Πρόωρες ερμηνείες του υλικού της θεραπείας είναι σαν διδαχές και οδηγούν σε προσαρμογή. Ερμηνείες που ξεφεύγουν από τη σφαίρα του κοινού παιχνιδιού μεταξύ θεραπευτή και παιδιού προκαλούν αντιστάσεις. Το παιχνίδι πρέπει να είναι αυθόρμητο, όχι συμβιβασμένο ή υποταγμένο αν θέλουμε η θεραπεία να έχει αποτέλεσμα.»
Όπως το περιγράφει και η Elaine Dorfman, αν παρατηρήσει κανείς τις αρχές της προσωποκεντρικής play therapy θα διαπιστώσει ότι χρωστά πολλά σε παλιότερες θεραπείες. Την ιδέα της σημασίας της μη σκόπιμης συμπεριφοράς, της κάθαρσης, της απώθησης και του παιχνιδιού σαν φυσική γλώσσα του παιδιού στις φρουδικές θεραπείες. Στις σκέψεις του Οττο Ρανκ την αιστορικότητα, την μείωση της αυταρχικής συμπεριφοράς του θεραπευτή, την εστίαση στα συναισθήματα που εκφράζονται αντί για το περιεχόμενο αυτών που λέγονται και το γεγονός ότι επιτρέπεται στο παιδί να χρησιμοποιήσει την ώρα της θεραπείας όπως αυτό θέλει.



Client-centered Play therapy
H Virginia Axline είναι η σημαντικότερη εκπρόσωπος της προσωποκεντρικής  Play therapy και το βιβλίο της είναι πραγματικά το πιο επεξηγηματικό σύγγραμμα πάνω στην θεωρία, τη φιλοσοφία, την πρακτική και τις εφαρμογές της.

Θεωρία προσωπικότητας

Βασίζεται στην θεωρία προσωπικότητας που ανέπτυξε ο Ρότζερς για την προσωποκεντρική συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία. Ας πούμε συνοπτικά ότι:

Σε κάθε άτομο υπάρχουν και δρουν δυνάμεις που τείνουν προς την αυτοπραγμάτωση σαν μια διαρκής ορμή προς ωρίμανση, αυτονομία και ανεξαρτησία. Για να διαμορφωθεί μια ισορροπημένη προσωπικότητα χρειάζεται και ένα ας πούμε κάπως γόνιμο έδαφος. Είναι απαραίτητο να εκπληρωθούν ορισμένες βασικές ανάγκες που δεν είναι μόνο οι καθαρά βιολογικές, τροφή, σωματική ασφάλεια, προστασία κλπ. αλλά οι εξίσου βασικές ανάγκες της αγάπης, της αναγνώρισης και αποδοχής γι’ αυτό που είναι το κάθε άτομο, της απόκτησης ανεξαρτησίας και αυτονομίας ταυτόχρονα με την παροχή σωματικής και συναισθηματικής προστασίας.
Είναι σαφές ότι τις ανάγκες αυτές τις καλύπτουν καταρχήν οι Αλλοι, οι σημαντικοί Άλλοι που είναι συνήθως οι γονείς, τα πολύ κοντινά συγγενικά πρόσωπα, και στη συνέχεια οι δάσκαλοι, οι συνομήλικοι, οι φίλοι το κοινωνικό σύνολο κλπ.
Παράλληλα μ’ αυτά, η Axline δίνει έμφαση στην διαδικασία της αλλαγής. Παρομοιάζει την ανάπτυξη της προσωπικότητας με ένα καλειδοσκόπιο που δεν έχει  ποτέ την ίδια εικόνα, που αλλάζει ανάλογα με το πώς κινείται και πώς πέφτουν τα χρωματιστά κομματάκια το ένα πάνω στ’ άλλο, πώς πέφτει το φως πάνω τους. Παρόλα αυτά, υπάρχει πάντα μια ισορροπία, ακόμη κι όταν η εικόνα μερικές φορές είναι μονότονη ή άχρωμη, επειδή ακριβώς τα κομματάκια, οι δυνατότητες δηλαδή ενυπάρχουν πάντοτε δεν χάνονται.
Η έννοια της αλλαγής είναι που δίνει σ’ αυτή τη θεωρία την δυνατότητα να περιλαμβάνει στους προβληματισμούς της την ελπίδα. Η ελπίδα είναι ότι όταν ο άνθρωπος συνειδητοποιήσει την ικανότητα του να συμμετέχει στην διαμόρφωση της ζωής του και όταν αναλάβει την ευθύνη που προκύπτει απ’ αυτή την ικανότητα τότε μπορεί να κερδίσει μια πολύ πιο ξεκάθαρη και πιο συγκεκριμένη άποψη για τις δυνατότητες  που έχει.

Όσον αφορά στα παιδιά τώρα, παρατηρεί κανείς που ζει ή δουλεύει μαζί τους ότι έχουν την τάση να συγχωρούν και να ξεχνούν αρνητικές εμπειρίες. Όταν οι συνθήκες ζωής τους δεν είναι ιδιαίτερα κακές, έχουν την ικανότητα να παίρνουν την ζωή όπως είναι το ίδιο και τους ανθρώπους με τους οποίους ζουν. Αυτό οφείλεται στην έμφυτη ορμή και έντονη αγάπη για ζωή που τα χαρακτηρίζει. Αυτό δεν είναι μια ρομαντική ή εξιδανικευμένη άποψη. Το διαπιστώνει κανείς ακόμη και στα πιο παραμελημένα παιδιά. Η πιο απλή ευχαρίστηση μπορεί να τα γεμίσει όρεξη για ζωή, περιέργεια, ζωηράδα. Η πιο μικρή προσφορά μπορεί να τα γεμίσει αγάπη και αφοσίωση για τους ανθρώπους.
Αυτό που επίσης χαρακτηρίζει τα παιδιά και που είναι πραγματική αγαλλίαση για τον θεραπευτή να το βλέπει είναι ότι είναι πολύ εμφανείς όλες οι πλευρές της προσωπικότητας τους (όσο πιο υγιής η προσωπικότητα βέβαια τόσο περισσότερο) αυτές που στους ενήλικες συχνά είναι θαμμένες κάτω από στρώματα απώθησης, στρέβλωσης και άρνησης. Είναι περήφανα και ταπεινά, τολμηρά και φοβισμένα, αυταρχικά και υποταγμένα, περίεργα και προσεκτικά, δραστήρια και αδιάφορα ταυτόχρονα. Αγαπούν και μισούν, πολεμούν και συμβιβάζονται, ενθουσιάζονται και απογοητεύονται, χαίρονται πολύ και λυπούνται πολύ. Για την
Axline αυτά δεν είναι παρα η αντίδραση στην φυσική ανάπτυξη, την μάθηση μέσω της εμπειρίας, την ωρίμανση μέσω της κατανόησης και της αποδοχής του εαυτού τους και του κόσμου.

Όταν μπει ένα εμπόδιο σ΄αυτή την τάση για ανάπτυξη και πραγμάτωση ενός ατόμου, αυτή δεν σταματά να υπάρχει, αλλά προσπαθεί να ικανοποιηθεί πολεμώντας να διατηρήσει την εικόνα που έχει για τον εαυτό του και να πραγματοποιήσει την εικόνα αυτή και προς τα έξω παραμελώντας, πνίγοντας, αρνούμενο πολλές φορές ανάγκες, τάσεις, επιθυμίες που βγαίνουν πηγαία από μέσα του και ζητούν εκπλήρωση. Η ισορροπία χάνεται.

Η προσωποκεντρική Play therapy μπορεί να περιγραφεί σαν μία ευκαιρία για το παιδί να λάβει μια βοήθεια ανάπτυξης και ωρίμανσης κάτω από ευνοικές συνθήκες. Επειδή το παιχνίδι είναι το πιο αυθόρμητο και φυσικό μέσο που έχει για να περιγράψει και να αναπαραστήσει τον εαυτό του, του δίνεται η ευκαιρία να «παίξει» συναισθήματα που έχουν συσσωρευθεί από εντάσεις, ματαιώσεις, ανασφάλεια, φόβο, επιθετικότητα και σύγχιση.

Τι είναι αυτό που δρα θεραπευτικά στην προσωποκεντρική  Ρlay Τherapy:

Ένας χώρος όπου μπορεί να είναι αυτό που είναι (σκέψεις συναισθήματα, συμπεριφορές δεν απαγορεύονται, κριτικάρονται, ελέγχονται, πατρονάρονται)

Ένας ενήλικας που το αποδέχεται, το σέβεται, είναι φιλικός και αποκλειστικά στη διάθεση του για το συγκεκριμένο και γνωστό χρονικό διάστημα. (καθόλου ασήμαντο αυτό αν σκεφτεί κανείς πόσο λίγο χρόνο έχουν οι γονείς για τα παιδιά και πόσο λίγες είναι πολλές φορές και οι ευκαιρίες για επαφή με συνομηλίκους)

Κάποιος που «μπαίνει στα παπούτσια του» και προσπαθεί να καταλάβει αυτό που το παιδί θέλει να εκφράσει. Η σχέση και η επικοινωνία βασίζεται σ’ αυτή την κατανόηση

Κάποιος που εμπιστεύεται την ικανότητα του παιδιού να σταθεί στα πόδια του και να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες του ενώ παράλληλα αναγνωρίζει και αποδέχεται τους όποιους φόβους, δισταγμούς, αγωνίες του.


Ο θεραπευτής

Ο ρόλος του επειδή δεν είναι κατευθυντικός δεν σημαίνει ότι είναι παθητικός. Αντίθετα απαιτεί τρομερή εγρήγορση, προσοχή, ευαισθησία, πραγματικό ενδιαφέρον για το παιδί και επαφή με τα συναισθήματα του.
Απαιτεί επίσης σεβασμό προς το παιδί και σε καμία περίπτωση αντιμετώπιση είτε μειωτική (σαν προς μωρό), κολακευτική, ψεύτικά φιλική, θετικά ή αρνητικά αξιολογητική.
Είναι καλό να έχει πείρα από παιδιά να έχει δοκιμάσει την συμπεριφορά του και τις αντιδράσεις του απέναντι σε παιδιά. Πρέπει να προσέξει το βαθμό του συνδέσμου και την στενότητα της σχέσης με το παιδί. Να είναι ειλικρινής και να αποφεύγει την υπερβολική φιλικότητα κι εγκαρδιότητα. Όπως και στην θεραπεία των ενηλίκων κι ακόμη περισσότερο να έχει επίγνωση του ότι πρόκειται για μια θεραπευτική και όχι προσωπική σχέση, που θα τελειώσει όταν ο θεραπευόμενος δεν την χρειάζεται πια.

Όρια

Ο χώρος και ο εξοπλισμός
(παιχνίδια για τις αισθήσεις σημαντικά, το παιχνίδι είναι και –σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία είναι κυρίως- ενεργοποίηση των ορμών ή ενστίκτων θα ήταν  μεγάλη παράλειψη να το αγνοήσουμε αυτό)

Οι γονείς, δάσκαλοι κλπ

Virginia Axline: Οι οκτώ βασικές αρχές της μη κατευθυντικής (προσωποκεντρικής) Play-Therapy

1.    Ο θεραπευτής πρέπει να δημιουργήσει μια ζεστή, φιλική σχέση με το παιδί η οποία θα οδηγήσει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα σε μια καλή επαφή μεταξύ τους.
2.    Ο θεραπευτής αποδέχεται το παιδί ακριβώς όπως είναι.

3.    Ο θεραπευτής χτίζει τη σχέση του με το παιδί σε μια ατμόσφαιρα αποδοχής και ανεκτικότητας έτσι ώστε το παιδί να μπορεί να εκφράσει ελεύθερα και ανεμπόδιστα όλα του τα συναισθήματα.

4.    Ο θεραπευτής είναι προσεκτικός και σε πλήρη συνείδηση ώστε να αναγνωρίζει τα συναισθήματα που θέλει   να εκφράσει το παιδί και τα αντανακλά πίσω στο παιδί με τέτοιο τρόπο ώστε αυτό να κατανοεί καλύτερα την συμπεριφορά του.

5.    Ο θεραπευτής σέβεται την ικανότητα του παιδιού να ανταπεξέρχεται μόνο του στις δυσκολίες που αντιμετωπίζει όταν του δοθεί η ευκαιρία να έχει επιλογή για την συμπεριφορά του. Η απόφαση για διαφοροποίηση και το ξεκίνημα μιας αλλαγής είναι υπόθεση του παιδιού.

6.    Ο θεραπευτής δεν προσπαθεί να επηρεάσει τις πράξεις ή τα λεγόμενα του παιδιού. Το παιδί δείχνει το δρόμο και ο θεραπευτής ακολουθεί.

7.    Ο θεραπευτής δεν προσπαθεί να επισπεύσει την ροή της θεραπείας. Είναι ένας δρόμος που πρέπει να ακολουθηθεί αργά, βήμα-βήμα και ο θεραπευτής το γνωρίζει.

8.    Ο θεραπευτής βάζει όρια μόνο εκεί όπου είναι απαραίτητα για να τοποθετηθεί η θεραπεία μέσα στον κόσμο της πραγματικότητας και για να δώσει στο παιδί να καταλάβει την συνυπευθυνότητα του στην μεταξύ τους σχέση.









PLAY THERAPY
Βιβλιογραφία
Axline M. Virginia: Play Therapy, Churchill Livingstone, London 1989

Βίννικοττ, Ντόναλντ: Το παιδί, η οικογένεια και ο εξωτερικός του κόσμος, Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2001

Βίννικοττ, Ντόναλντ: Το παιδί, το παιχνίδι και η πραγματικότητα, Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2000

Dorfman, Elaine: Play Therapy, in: Rogers, Carl: Client-Centered Therapy, Houghton Mifflin Co., Boston 1951

Freud, Anna: Normality and Pathology in Childhood, Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis, London 1965

Klein, Melanie: The Psycho-Analysis of Children, Rev. Ed., Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis, London 1949

Nτολτό, Φρανσουάζ: Το παιδί και η γιορτή, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2000

Ντολτό, Φρανσουάζ: Το παιδί στην πόλη, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα  2000

Ντολτό, Φρανσουάζ: Μιλώντας για το θάνατο, Εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2000

Ντολτό, Φρανσουάζ: Σεμινάριο ψυχανάλυσης παιδιών, τ. Α και Β, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1989 και 1992

Rogers, Carl: On becoming a person, Houghton Mifflin,
Boston 1961

Στην θεωρητική εξέλιξη της play therapy όμως, υπάρχει μικρή απόσταση μεταξύ των διαφόρων σχολών και μεθόδων ψυχοθεραπείας. 
Αυτό ίσως να οφείλεται από τη μια στο ότι το παιχνίδι είναι από μόνο του ένα φαινόμενο που κατά ένα τρόπο ξεφεύγει από κάθε προσπάθεια ανάλυσης, και είναι σαν τέτοιο τόσο δυνατό, αυτόνομο και πηγαίο που οι θεωρίες και οι θεραπείες αναγκάζονται να προσαρμοστούν σ’ αυτό και να δεχτούν τους όρους του. Από την άλλη, το παιδί είναι με βεβαιότητα ένας «δύσκολος πελάτης» ακόμη και για έναν ψυχοθεραπευτή.

Έτσι, μπαίνουν τα θεμέλια μιας θεραπείας που πλησιάζει πολύ την μη κατευθυντική, προσωποκεντρική play therapy της Axline που θα δούμε πιο αναλυτικά παρακάτω.

Οι βασικές μεταρρυθμίσεις είναι ότι: 
α) Το κεντρικό σημείο της θεραπείας δεν είναι η επεξεργασία ενός ιστορικού, βιωμάτων δηλαδή και τραυμάτων του παρελθόντος αλλά τα συναισθήματα που επικοινωνούνται στο εδώ και τώρα μεταξύ του θεραπευτή και του παιδιού. 
β) Η σχέση που δημιουργεί ο θεραπευτής με το παιδί είναι από μόνη της σαν τέτοια θεραπευτική.

Ένας άλλος σπουδαίος παιδοψυχίατρος και ψυχαναλυτής, ο Donald Winnicott καταλαμβάνει ιδιαίτερη θέση ανάμεσα σε όσους ασχολήθηκαν με το παιχνίδι του παιδιού και την ψυχοθεραπεία σε παιδιά.

Ο Winnicott ήταν αυτός που συνέλαβε την έννοια του μεταβατικού φαινομένου και αντικειμένου, του πρώτου αντικειμένου δηλαδή που είναι «έξω» από το παιδί αλλά πολύ κοντά στον εσωτερικό του κόσμο και με το οποίο αναπτύσσει το παιδί μια ιδιαίτερη συναισθηματική σχέση (π. χ. μια άκρη της κουβέρτας που χαϊδεύει το παιδί καθώς πιπιλάει το δάχτυλο του, η πιπίλα του, ένα αρκουδάκι που κρατάει για να το πάρει ο ύπνος κλπ) . Η συνέχεια του μεταβατικού φαινομένου καθώς το παιδί μεγαλώνει είναι το παιχνίδι. Βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτό το μεταβατικό χώρο ανάμεσα στον εσωτερικό κόσμο του παιδιού και το εξωτερικό κόσμο. Είναι και μέσα και έξω ταυτόχρονα, ένα συγκλονιστικό φαινόμενο!

H Virginia Axline είναι η σημαντικότερη εκπρόσωπος της προσωποκεντρικής Play therapy. Η θεωρία της βασίζεται στην θεωρία προσωπικότητας που ανέπτυξε ο C. Rogers για την προσωποκεντρική συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία.

Κάποιος που ζει ή δουλεύει με παιδιά παρατηρεί ότι έχουν την τάση να συγχωρούν και να ξεχνούν αρνητικές εμπειρίες. Όταν οι συνθήκες ζωής τους δεν είναι ιδιαίτερα κακές, έχουν την ικανότητα να παίρνουν την ζωή όπως είναι, το ίδιο και τους ανθρώπους με τους οποίους ζουν. Αυτό οφείλεται στην έμφυτη ορμή και έντονη αγάπη για ζωή που τα χαρακτηρίζει.

Αυτό που επίσης χαρακτηρίζει τα παιδιά και που είναι πραγματική αγαλλίαση για τον θεραπευτή να το βλέπει είναι ότι είναι πολύ εμφανείς όλες οι πλευρές της προσωπικότητας τους (όσο πιο υγιής η προσωπικότητα βέβαια τόσο περισσότερο) αυτές που στους ενήλικες συχνά είναι θαμμένες κάτω από στρώματα απώθησης, στρέβλωσης και άρνησης.

Η Play therapy βασίζεται στο γεγονός ότι το παιχνίδι είναι το πιο φυσικό μέσο που διαθέτει το παιδί για να εκφραστεί. 
Μέσα στον ασφαλή χώρο που του παρέχεται στην θεραπεία, το παιδί είναι αυτό το πιο σημαντικό πρόσωπο, ελέγχει την κατάσταση, κανείς δεν το κριτικάρει, δεν μιλάει αντί γι’ αυτό και δεν του λέει τι να κάνει. 
Επίσης υπάρχει κάποιος που το αποδέχεται, το καταλαβαίνει και είναι ειλικρινά φιλικός μαζί του. 
Τα όρια που ισχύουν στην θεραπεία δίνουν την αίσθηση της ασφάλειας και της πραγματικότητας. 
Όλα αυτά συνιστούν για το παιδί μια πρόκληση και μια ευκαιρία να ωριμάσει, να γίνει πιο δημιουργικό, να μάθει να αποδέχεται τον εαυτό του και να νοιάζεται για τους άλλους.

Σημαντικό ρόλο έχει βέβαια στην θεραπεία του παιδιού και η παράλληλη συμβουλευτική των γονέων τόσο για θέματα που αφορούν άμεσα το ίδιο το παιδί όσο και για δυσκολίες και προβλήματα που αφορούν τον καθένα απ’ τους γονείς προσωπικά ή την μεταξύ τους σχέση και που ασφαλώς έχουν επίδραση και στην συναισθηματική κατάσταση και την συμπεριφορά του παιδιού.